Podkowiański Magazyn Kulturalny

Anna Baranowa

Kamieński – mistrz cyrkla

Z twórczością Stanisława Z. Kamieńskiego mogłam zapoznać się bliżej dzięki wystawie Ukryty wymiar w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, która była zaplanowana na rok 2010, a w końcu – z powodu wielkiej powodzi – odbyła się dopiero kilkanaście miesięcy później (jesienią 2011). Kamieński wystawił swoje prace wspólnie z rzeźbiarzem Maciejem Szańkowskim w ramach projektu „Japonizm polski”, organizowanego w Manggha przez Annę Król. Kuratorka wybrała na wystawę rysunki Kamieńskiego z cyklu Archipelagi albo pokusa symetrii, który powstawał od roku 2004. „Mistrz nożyczek” z Radomia dziwił się – nie bez kokieterii – umieszczeniem jego prac w „japońskich kontekstach”. Podkreślał, iż na pewno asocjacje te nie były „zamierzone ani uświadomione”.

Już w tytule cyklu dostrzegamy pęknięcie. O ile „archipelagi” są bardzo à la japonaise, to „symetria” jest pojęciem i wartością z innej planety, o czym pisał wyraźnie Umberto Eco, przeciwstawiając ją sztuce zen: „symetria oznacza przecież zawsze jakiś moduł porządku, sieć zarzuconą na spontaniczność, wynik pewnego rodzaju kalkulacji – zen natomiast pozwala rozwijać się istotom i zdarzeniom, nie narzucając im z góry przewidzianych skutków”¹ Kamieński, poszukując ukrytej symetrii, zdaje się całkowicie odbiegać od spontaniczności mistrzów kaligrafii. Pracuje z cyrklem, linijką i ołówkiem. Komentując własną metodę, pisze: „Całymi godzinami i dniami liczę, odmierzam, wyznaczam punkty, wykreślam proste po linii i krzywe od cyrkla, odczytuję układy figur geometrycznych w oparciu o ustalone wcześniej zasady, potem wykreślam je, w coraz gęstszej plątaninie linii tracę rozeznanie, gubię się, czasem popełniam błędy łącząc inne, niż przewiduje plan, punkty, niemal odchorowuję każdą pomyłkę”. Artysta pracuje metodycznie, z zamiarem wyrwania – rzeczywistości? stwórcy? – kawałka tajemnicy. Spodziewa się, że w finale żmudnej pracy nad kartą papieru uwolni się myśl twórcza, wydobędą na jaw „nieznane struktury geometrycznych form”. Kamieński nie daje sobie żadnego luzu: „radość powoływania nowej rzeczywistości” jest okupiona „napiętą uwagą konstruktora, który nie może pozwolić sobie na zniecierpliwienie, ale także na swobodne fantazjowanie”.

Gdy mamy do czynienia z artystą, który za pomocą cyrkla powołuje do życia nowe światy, przychodzi od razu na myśl piękna średniowieczna figura Boga-architekta świata, Boga-geometry, przedstawianego z cyrklem w ręku przy pracy nad doskonałością swojego dzieła. W hierarchicznym, opartym na porządku miar i liczb kosmosie średniowiecza, geometra miał zagwarantowane wysoko notowane miejsce w raju. Tam umieszcza go Dante, przypatrując się jego pozornie tylko przewidywalnej pracy:

Jak geometra wykreśla swój rysunek
Na kwadraturę koła i zestawia
Z nieupewnionych danych swój rachunek,
Tak mnie zjawienie nowe zastanawia:
Podpatrzeć chciałem, jako się sprzymierza
Figura z Kręgiem i jak się weń wjawia

(Raj XXXIII)²

W metodzie Kamieńskiego czai się oczywiste szaleństwo. Jego Archipelagi, zbudowane z przenikających się rytmicznie i koncentrycznie linii i kręgów, stwarzają przestrzenie, których harmonia opłacona jest wysoką ceną. Wpatrując się w te idealne struktury, uczestniczymy w bolesnym napięciu pomiędzy uwagą a rozproszeniem, obecnością a nieobecnością, konstrukcją a chaosem. Kamieński zastanawia się, czy jego metodę można nazwać medytacją, skoro on sam nie może oderwać się od rozterek egzystencji, dramatu istnienia. Choć maksymalnie skupiony, nie potrafi uciszyć zagmatwania na zewnątrz i w sobie. I nie jest w tym odosobniony, bo o podobnym doświadczeniu „półuwagi”, „wpółrozpuszczenia” świadomości pisał wielokrotnie Thomas Merton, jeden z mistrzów duchowych XX wieku, uczący trudnej sztuki kontemplacji w zgiełku nowoczesnego świata.

Warto byłoby porównać ustrukturyzowane sieci Stanisława Z. Kamieńskiego z sieciami-pajęczynami, które rozsnuwa w serii Wykroje Marzena Nowak, współtworząca młodą scenę artystyczną. Inne pokolenie, inna płeć, inna metoda, inny rezultat. Ale ta sama ambicja dotknięcia poprzez obraz metafizyki, ta sama „próba zawarcia całości w części i ogromu w małym”.

Natomiast zupełnie ostatnio odkryłam twórczość czeskiego konfratra naszego artysty, Ladislava Daněka z Ołomuńca, który od końca lat osiemdziesiątych wykreśla na papierze milimetrowym złożone siatki linii, próbując uchwycić tyleż strukturę kryształu, co ukryty porządek przestrzeni.³ Warto byłoby urządzić wspólną wystawę obu artystów.

czerwiec 2012

—» Cztery prace Stanisława Zbigniewa Kamieńskiego

¹ Umberto Eco, Zen i Zachód, w: idem, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczesnych, przeł. J. Gałuszka i inni, Warszawa 1973, s. 228

² Dante Alighieri, Boska Komedia, przeł. Edward Porębowicz, Warszawa 1959, s. 133-138. Cyt. za: Stanisław Kobielus, „Deus ut artifex” w myśli i sztukach średniowiecza, „Biuletyn Historii Sztuki” 1993, R. LV, nr 4, s. 408.

³ Ludvík Ševeček, Od krystalů k silovým polím transcendentna, w: Ladislav Daněk. Kresby / Drawings 1979-2006, [kat. wystawy] Krajská galerie výtvarného umení ve Zlíně, 12.06-16.07.2007, s. 3-5.

Tekst powstał na podstawie mojego wstępu Kamieński, Szańkowski – mistrz cyrkla, mistrz nożyczek z katalogu Przestrzeń ukryta. Stanisław Z. Kamieński. Maciej Szańkowski (Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Kraków 2011).

PODKOWIAŃSKI MAGAZYN KULTURALNY —> spis treści numeru